ტექნოლოგიური სამყარო მუდმივად ცვლილებების რეჟიმშია, მაგრამ არის მომენტები, რომლებიც ისტორიას ჰყოფს „მანამდე“ და „შემდეგ“ ეტაპებად. სწორედ ასეთი გარდამტეხი მომენტის მომსწრენი გავხდით ახლახან, როდესაც აშშ-ის ენერგეტიკის დეპარტამენტმა (DOE) სოციალურ ქსელ X-ში ოფიციალურად დაადასტურა ახალი, გრანდიოზული პროექტი – Genesis Mission. ეს განაცხადი არ არის მხოლოდ მორიგი სიახლე ტექნოლოგიურ პორტალებზე – ეს არის ფუნდამენტური ცვლილება იმაში, თუ როგორ აღვიქვამთ მეცნიერებას – DOE-ს და ხელოვნური ინტელექტის პრაქტიკულად გაერთიანება.
ეს მასშტაბური ხედვა, რომელიც პრეზიდენტ ტრამპის ადმინისტრაციის ინიციატივას ეფუძნება, მიზნად ისახავს ამერიკული სამეცნიერო პოტენციალის სრულ მობილიზებას და გლობალური ლიდერობის განმტკიცებას. თუმცა, პოლიტიკურ კონტექსტზე მეტად საინტერესოა თავად ტექნოლოგია: საუბარია იმაზე, რომ ხელოვნური ინტელექტი გადადის „ჩატბოტების“ ერიდან „მეცნიერ-თანაშემწის“ ერაში. მოდით, დეტალურად განვიხილოთ, რას ნიშნავს ეს კაცობრიობისთვის და რატომ არის ეს სიახლე კრიტიკულად მნიშვნელოვანი.
ძალა, რომელიც ადამიანის გონებას აღემატება
იმისათვის, რომ გავიგოთ ახალი ინიციატივის მასშტაბი, ჯერ უნდა გავიგოთ, რა რესურსს ფლობს ენერგეტიკის დეპარტამენტი. ისინი არ იყენებენ ჩვეულებრივ სერვერებს. DOE არის სახლი მსოფლიოში ყველაზე მძლავრი სუპერკომპიუტერებისა: Frontier, Aurora და El Capitan.
ეს მანქანები მიეკუთვნება ე.წ. „Exascale“ კლასს. რას ნიშნავს ეს? მარტივად რომ ვთქვათ კომპიუტერს შეუძლია წამში მინიმუმ ერთი კვინტილიონი ოპერაციის შესრულება. შედარებისთვის: რომ ავიღოთ დედამიწის თითოეული მცხოვრები და მივცეთ მათ კალკულატორები, მათ 4 წელი დასჭირდებათ იმის გამოსათვლელად, რასაც Frontier ერთ წამში აკეთებს.
ახალი სტრატეგიის მიხედვით, ეს კოლოსალური სიმძლავრე მთლიანად მიემართება ხელოვნური ინტელექტის მოდელების წვრთნისა და მართვისკენ. ეს ქმნის პრეცედენტს, რომელიც აქამდე არ არსებობდა.
რას გულისხმობს „AI მეცნიერებისთვის“ (AI for Science)?
დღეს არსებული პოპულარული მოდელები (მაგალითად, GPT-4 ან Claude) გაწვრთნილია ადამიანურ ენაზე – ტექსტებზე, წიგნებზე, კოდებზე. ისინი შესანიშნავად წერენ ესეებს, მაგრამ მათ არ „ესმით“ ფიზიკური სამყარო. ენერგეტიკის დეპარტამენტის მიზანია შექმნას მოდელები, რომელთა მშობლიური ენა იქნება არა ინგლისური ან ქართული, არამედ — მათემატიკა, ფიზიკა და ბიოლოგია.
“ჩვენ არ ვქმნით მოდელს, რომელიც მოგიყვებათ ისტორიას ატომის შესახებ. ჩვენ ვქმნით მოდელს, რომელიც მოახდენს ატომის ქცევის სიმულაციას რეალურ დროში, კვანტურ დონეზე.”
ეს ნიშნავს ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებას ისეთი ამოცანებისთვის, რომელთა გადაჭრასაც ტრადიციული მეთოდებით ათწლეულები სჭირდება. ეს არის მეცნიერების დაჩქარება არა პროცენტებით, არამედ ათასჯერადად.
სტრატეგიული მიმართულებები: სად მოხდება რევოლუცია?
ენერგეტიკის დეპარტამენტმა გამოყო რამდენიმე კრიტიკული მიმართულება, სადაც AI-ს როლი გადამწყვეტი იქნება:
1. ბიოლოგიური უსაფრთხოება და მედიცინა
პანდემიებმა გვაჩვენა, რამდენად მოუმზადებელია სამყარო ბიოლოგიური საფრთხეების მიმართ. ახალი ინიციატივის ფარგლებში იქმნება „ციფრული ბიოლოგიური ტყუპები“. ხელოვნური ინტელექტი შეძლებს:
- ახალი წამლების დიზაინს: მილიარდობით მოლეკულის ვირტუალურ ტესტირებას კონკრეტული ვირუსის ან ბაქტერიის წინააღმდეგ.
- კიბოს კვლევას: სიმსივნური უჯრედების მუტაციის პროგნოზირებას და პერსონალიზებული მკურნალობის სქემების შექმნას.
- ეპიდემიოლოგიურ პროგნოზს: ვირუსის გავრცელების სიმულაციას გლობალური მასშტაბით, რათა თავიდან იქნას აცილებული ახალი პანდემიები.
2. სუფთა ენერგია და ბირთვული სინთეზი
კაცობრიობის ოცნებაა „ვარსკვლავი ქილაში“ — ანუ თერმობირთვული სინთეზი (Fusion Energy). ეს არის პროცესი, რომელიც მზეს კვებავს. დედამიწაზე ამის გაკეთება ურთულესია, რადგან რეაქტორში მოთავსებული პლაზმა წარმოუდგენლად ცხელი და არასტაბილურია.
აქ შემოდის ხელოვნური ინტელექტი. მას შეუძლია წამის მეათასედში დააფიქსიროს პლაზმის არასტაბილურობა და ავტომატურად შეცვალოს მაგნიტური ველები მის შესაკავებლად. ეს ტექნოლოგია გვაახლოებს ამოუწურავი, სუფთა ენერგიის წყაროსთან, რაც კლიმატის ცვლილების შეჩერების ერთადერთი რეალური გზაა.
3. ენერგოუსაფრთხოება და ქსელის ოპტიმიზაცია
თანამედროვე ელექტროქსელი მყიფეა. კიბერშეტევები, სტიქიური უბედურებები და მზარდი მოთხოვნა (მათ შორის თავად AI-ს გამო) ქსელს დიდი წნეხის ქვეშ ამყოფებს. DOE გეგმავს შექმნას „ჭკვიანი ქსელი“ (Smart Grid), რომელსაც მართავს AI. ეს სისტემა:
- წინასწარ განსაზღვრავს ავარიულ სიტუაციებს;
- ავტომატურად გადაანაწილებს დატვირთვას რეგიონებს შორის;
- დაიცავს ინფრასტრუქტურას ჰაკერული თავდასხმებისგან რეალურ დროში.
4. მასალათმცოდნეობა
გვჭირდება უკეთესი ბატარეები ელექტრომობილებისთვის? უფრო მტკიცე შენადნობები კოსმოსური ხომალდებისთვის? ხელოვნური ინტელექტი მასალათმცოდნეობაში ნამდვილ რევოლუციას ახდენს. ის, რასაც ლაბორატორიაში წლები სჭირდებოდა, ახლა სიმულაციებში საათებში კეთდება. AI ალგორითმები პოულობენ ატომების ისეთ კომბინაციებს, რომელთა მოფიქრება ადამიანს არ შეუძლია.
განსხვავება „შავ ყუთსა“ და სამეცნიერო AI-ს შორის
ერთ-ერთი ყველაზე დიდი პრობლემა თანამედროვე AI-ში არის ე.წ. „შავი ყუთის“ ეფექტი – ჩვენ ვიცით პასუხი, მაგრამ არ ვიცით, რატომ მიიღო მანქანამ ეს გადაწყვეტილება. მეცნიერებაში ეს დაუშვებელია. შენ ვერ მისცემ პაციენტს წამალს, თუ არ იცი მოქმედების ზუსტი მექანიზმი.
სწორედ ამიტომ, ენერგეტიკის დეპარტამენტი მუშაობს „ახსნად ხელოვნურ ინტელექტზე“ (Explainable AI). ეს არის მოდელები, რომლებიც არა მხოლოდ გაძლევენ პასუხს, არამედ გაჩვენებენ ლოგიკურ ჯაჭვს, ფიზიკურ კანონებსა და მტკიცებულებებს, რომლებსაც ეს პასუხი ეფუძნება. ეს არის კრიტიკული განსხვავება კომერციულ და სამეცნიერო მოდელებს შორის.
რას ნიშნავს ეს საქართველოსთვის და ტექ-კომუნისთვის?
შესაძლოა იფიქროთ, რომ ეს ყველაფერი შორეულ ამერიკულ ლაბორატორიებში ხდება და ჩვენ არ გვეხება, მაგრამ ეს მცდარი შეხედულებაა. მეცნიერება გლობალურია.
- ღია კოდი და მონაცემები: DOE ხშირად ასაჯაროებს თავის კვლევებსა და მოდელების ნაწილს (Open Source). ეს ნიშნავს, რომ ქართველ დეველოპერებსა და სტარტაპებს ექნებათ წვდომა უნიკალურ მონაცემებზე.
- ახალი ბაზრები: იქმნება სრულიად ახალი ინდუსტრიები — მაგალითად, AI-ზე დაფუძნებული აგროტექნოლოგიები ან ბიოტექნოლოგიური სტარტაპები, რისი განვითარებაც საქართველოშიც შესაძლებელია.
- განათლება: ეს ცვლილებები მოითხოვს ახალი თაობის სპეციალისტებს, რომლებიც ფლობენ როგორც პროგრამირებას, ისე ფუნდამენტურ მეცნიერებებს.
მომავალი უკვე აქ არის
აშშ-ის ენერგეტიკის დეპარტამენტის განცხადება არ არის მხოლოდ ტექნოლოგიური სიახლე, ეს არის ცივილიზაციური განაცხადი. ჩვენ ვდგავართ ეპოქის ზღვარზე, სადაც ადამიანის ინტელექტი და მანქანური გამოთვლები ერთიანდება სამყაროს საიდუმლოებების ამოსახსნელად.
თუ ადრე მეცნიერული აღმოჩენები შემთხვევითობასა და გენიალური მეცნიერების ინტუიციაზე იყო დამოკიდებული, ახლა ჩვენ გვაქვს ინსტრუმენტი — ხელოვნური ინტელექტი, რომელიც ამ პროცესს სისტემურს, სწრაფსა და პროგნოზირებადს ხდის. 2026 წელი ისტორიაში შევა, როგორც წელი, როდესაც მეცნიერებამ მიიღო თავისი ყველაზე ძლიერი პარტნიორი.
აშშ-ის ენერგეტიკის დეპარტამენტი იწყებს მსოფლიოში ყველაზე მასშტაბურ AI პროექტს. სუპერკომპიუტერების გამოყენებით ისინი ქმნიან მოდელებს, რომლებიც:
დააჩქარებენ კიბოსა და სხვა დაავადებების წამლების შექმნას;
რეალობად აქცევენ სუფთა და ამოუწურავ ენერგიას;
უზრუნველყოფენ კიბერუსაფრთხოებასა და ტექნოლოგიურ პროგრესს;
ქმნიან ახალ შესაძლებლობებს დეველოპერებისა და მეცნიერებისთვის მთელ მსოფლიოში.